Bora Iljovski: Pomereni redosled

Kada slika prestane da objašnjava i počne da zrači

Izložba Muzeja savremene umetnosti u Beogradu gostuje u Kragujevcu u okviru programa Majskih svečanosti, donoseći publici susret sa jednim od najautentičnijih opusa srpske umetnosti druge polovine 20. veka.

U vremenu u kojem se od umetnosti često traži da odmah bude objašnjiva, jasna i svrstana u prepoznatljive kategorije, stvaralaštvo Bore Iljovskog ostaje dragocen podsetnik da postoje umetnici koji nisu pristajali na jednostavne odgovore. Njegovo slikarstvo nije lako uhvatiti jednom definicijom, niti ga smestiti u poznate podele između figuracije i apstrakcije. Ono postoji negde između sistema i intuicije, reda i pomeranja, površine i unutrašnjeg ritma.

Upravo takav opus publika u Kragujevcu imaće priliku da vidi na izložbi „Bora Iljovski: Pomereni redosled“, koja će biti otvorena u utorak, 5. maja u 13 časova, u izložbenom prostoru Narodnog muzeja Šumadije. Izložba je nastala u saradnji sa Muzejom savremene umetnosti u Beogradu, a realizuje se u okviru programa Majskih svečanosti grada Kragujevca.

Kroz selekciju radova iz kolekcije Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, ova izložba donosi uvid u jedan od najdoslednijih, najosobenijih i najteže klasifikovanih slikarskih opusa u srpskoj umetnosti druge polovine 20. veka. Autorka koncepcije je Svetlana Mitić, muzejska savetnica Muzeja savremene umetnosti u Beogradu.

Stvaralaštvo Bore Iljovskog stručna kritika prepoznaje kao gotovo izolovan autorski sistem, svet koji se razvijao po sopstvenim pravilima, izvan potrebe da pripada jednoj školi, pravcu ili umetničkoj modi. Njegov vizuelni jezik počiva na repetitivnosti geometrijskih obrazaca, složenom prepletu linija, planova i površina, stvarajući posebno optičko zračenje i dinamičan ritam platna.

Kod Iljovskog, slika se ne posmatra samo kao prizor, već kao prostor u kojem oko putuje. Linije se ukrštaju, oblici ponavljaju, površina pulsira, a ono što na prvi pogled deluje kao strogo organizovan sistem zapravo otvara prostor za nemir, promenu i unutrašnju napetost. U tom pomerenom redosledu, kako i sam naziv izložbe sugeriše, krije se jedna od ključnih osobina njegovog rada, sposobnost da red ne bude statičan, već živ.

Izložba akcentuje procesualnost umetnikovog stvaranja: od ranih formativnih iskustava na beogradskoj Akademiji likovnih umetnosti, preko radikalizacije slikarskog postupka tokom sedamdesetih godina, do monumentalnih kompozicija iz osamdesetih i devedesetih, među kojima se izdvajaju dela poput „Odi-se-jada“ i „Posledice oštrog vetra“.

Posebnu vrednost ove postavke čini činjenica da predstavlja izbor iz kolekcije MSUB-a, odnosno iz Legata Bore Iljovskog, koji je Muzej stekao na osnovu umetnikovog zaveštanja. Taj fond obuhvata više od 1.000 radova na papiru, crteža, gvaševa i akvarela, kao i 65 ulja na platnu, čineći jedan od ključnih izvora za razumevanje razvoja umetnikove misli, njegovog postupka i unutrašnje logike stvaranja.

Kroz izložena dela moguće je pratiti transformaciju od rane faze, obeležene iskustvom nove figuracije, do zrelih, hermetičnih sistema znakova u kojima Iljovski redefiniše pojam dekorativnosti u okvirima takozvane „čiste umetnosti“. Njegova dela ne traže narativ u klasičnom smislu, ali ga ne isključuju potpuno. Ona pre otvaraju mogućnost da se slika čita kao struktura, kao ritam, kao zapis unutrašnje arhitekture.

Relevantnost opusa Bore Iljovskog potvrđena je i njegovim nastupima na međunarodnoj sceni. Među najznačajnijima se izdvaja učešće na 41. Bijenalu u Veneciji 1982. godine, u selekciji Ješe Denegrija, kada je predstavljao Jugoslaviju, kao i učešće na izložbi „U gudurama Balkana“ 2003. godine u Kaselu, pod kustoskim vođstvom Renea Bloka. Njegova dela nalaze se u fondovima prestižnih institucija, među kojima su Nacionalna galerija u Berlinu i Muzej likovnih umetnosti u Budimpešti, što dodatno potvrđuje njegovu važnost u širem evropskom umetničkom kontekstu.

Bora Iljovski rođen je 17. jula 1942. godine u mestu Drenova, u Egejskoj Makedoniji. Nakon detinjstva obeleženog izbeglištvom u Poljskoj, 1956. godine dolazi u Beograd, koji će postati trajno središte njegovog života i rada. Diplomirao je na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu 1966. godine, a poslediplomske studije završio 1968. u klasi profesora Đorđa Bošana.

Prvu samostalnu izložbu radova na papiru priredio je 1968. godine u Galeriji Grafičkog kolektiva, a iste godine predstavio se i samostalnom izložbom slika u Galeriji Kolarčevog narodnog univerziteta u Beogradu. Od tada je, pored brojnih samostalnih izložbi, učestvovao i na značajnim domaćim i međunarodnim umetničkim manifestacijama.

Dela Bore Iljovskog danas se nalaze u stalnim postavkama i fondovima važnih institucija, uključujući Narodni muzej Srbije, Muzej savremene umetnosti u Beogradu, Nacionalnu galeriju u Berlinu, Muzej likovnih umetnosti u Budimpešti, Muzej savremene umjetnosti Republike Srpske, Muzej Zepter, kao i brojne privatne kolekcije širom sveta.

Bora Iljovski preminuo je 14. oktobra 2013. godine u Beogradu, ostavivši iza sebe opus koji i danas izmiče površnim čitanjima. Možda je upravo u tome njegova snaga, u sposobnosti da slika ne bude odgovor, već prostor u kojem posmatrač mora da zastane, prati ritam, izgubi orijentir i pronađe sopstveni red.

Izložba „Bora Iljovski: Pomereni redosled“ biće otvorena za javnost do 16. juna, pružajući Kragujevcu retku priliku za susret sa umetnikom čije delo ne pripada samo istoriji savremene umetnosti, već i onom živom prostoru u kojem se pitanje slike i dalje iznova postavlja.

Photo credit: Muzej savremene umetnosti Beograd