Od Druge španske republike do Fransiska Goje
Oto Bihalji Merin između umetnosti, rata i istorijskog pamćenja
Izložba u Salonu Oto Bihalji Merin u Beogradu, koja se otvara 14. maja, osvetljava duboke veze jednog od najvažnijih jugoslovenskih kulturnih radnika sa španskom umetnošću, političkom borbom i nasleđem Fransiska Goje.
Postoje biografije koje se ne mogu čitati samo kao niz ličnih događaja. One su istovremeno mapa jednog veka, zapis o umetnosti, politici, borbi, otporu i potrebi da se istorija ne posmatra iz udobne distance. Život i delo Ota Bihalji Merina pripadaju upravo takvim biografijama. Njegov odnos prema Španiji nije bio samo odnos pisca, kritičara i istoričara umetnosti prema jednoj velikoj kulturi. Bio je to odnos čoveka koji je u Španiji prepoznao prostor u kojem se sudaraju umetnost i istorija, lepota i nasilje, humanizam i ideološki mrak.
Izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“, koja će biti otvorena 14. maja u 18 časova u Salonu Oto Bihalji Merin u Beogradu, upravo kroz tu špansku liniju osvetljava jedan važan deo njegovog života, mišljenja i stvaralaštva. Kustoskinje izložbe su Senka Latinović i Danica Đorđević Janković.
Postavka će predstaviti Bihalji Merinove veze sa ličnostima koje su presudno oblikovale njegove afinitete prema španskoj kulturi, od Servantesa, Velaskesa i Valje Inklana, do Pikasa i Goje. Istovremeno, izložba prati njegove posete Španiji u različitim istorijskim okolnostima, od vremena Druge španske republike i Španskog građanskog rata, do kasnijeg proučavanja Gojinog opusa u madridskom muzeju Prado, nakon pada frankističkog režima.
Bihalji Merin je u mladosti dva puta posetio Španiju, 1932. i 1936. godine, u periodu velikih političkih previranja koja nisu oblikovala samo pravac španskog društva, već i njegov lični i profesionalni put. U prvoj izložbenoj sali biće predstavljeno njegovo kretanje kroz snove i košmare Španije tridesetih godina, kroz događaje kojima je svedočio, susrete koji su ga formirali i iskustva koja su trajno uticala na njegove poglede na politiku, umetnost i život.
Ovaj deo izložbe zasnovan je na primarnim istorijskim izvorima, arhivskoj građi Salona Oto Bihalji Merin, njegovim ličnim zapisima, esejima i intervjuima. U jednom od zapisa o svojim prvim posetama Španiji, Bihalji Merin je sažeo sopstveni životni kredo rečima: „Za mene nije bilo alternative, morao sam biti prisutan: najpre u sitnim akcijama đačkog doba, docnije u krupnijim u radničkom pokretu, a zatim u akcijama međunarodne solidarnosti.“
U toj rečenici nalazi se mnogo više od političkog stava. Nalazi se etika prisustva. Ideja da intelektualac, umetnik, pisac ili kritičar ne sme biti samo posmatrač istorije, već neko ko razume odgovornost sopstvenog vremena. Za Bihalji Merina, Španija nije bila udaljena zemlja iz knjiga i muzeja, već mesto na kojem se branila ideja slobode, solidarnosti i ljudskog dostojanstva.
Treći put u Španiju odlazi u jesen 1976. godine, nedugo nakon smrti generala Franciska Franka. Ovoga puta, njegov put pokreće dugogodišnja fascinacija delom Fransiska Goje. Tokom višemesečnog boravka sa suprugom Lizom, ponovo posećuje Muzej Prado, sagledavajući Gojino stvaralaštvo iz zrelije perspektive. U Goji prepoznaje umetnika čija dela prevazilaze istorijski trenutak u kojem su nastala, jer u njima umetnost postaje prostor društvene kritike, unutrašnjih vizija i univerzalne opomene.
Svoja istraživanja o Goji Bihalji Merin objedinio je u trotomnoj publikaciji, koja je od 2025. godine dostupna i na srpskom jeziku. Pored Goje, važno mesto u njegovom interesovanju zauzimao je i Pablo Pikaso, umetnik u kojem je Bihalji Merin prepoznavao simbol epohe, ali i dosledan glas humanizma i otpora.
Ovaj segment izložbe donosi sažet, ali značajan uvid u ono što se može nazvati španskom linijom njegovog života. To je prostor u kojem se umetnost, istorija i politička borba ne posmatraju odvojeno, već kao delovi istog unutrašnjeg pejzaža. Za Bihalji Merina, veliki umetnici nisu bili samo majstori forme, već svedoci vremena, oni koji su umeli da vide dublje, dalje i bolnije od drugih.
Izložba se realizuje u okviru projekta „Oto Bihalji Merin i Španija“ Muzeja naivne i marginalne umetnosti, čiji je cilj da publici približi ključne tačke španske kulture sagledane kroz život, kretanje i mišljenje Ota Bihalji Merina. Projekat je zamišljen kao omaž odnosu koji je ovaj jugoslovenski likovni kritičar, pisac i kulturni radnik uspostavio sa španskom umetnošću i političkom borbom španskog naroda.
U okviru istog projekta, pored izložbe „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“, otvorena je i izložba „Tumačiti Goju: Bihalji Merinova vizija umetnosti“ u Galeriji Instituta Servantes.
Ovim projektom Muzej naivne i marginalne umetnosti obeležava dva važna jubileja, 280 godina od rođenja Fransiska Goje i 90 godina od početka Španskog građanskog rata. Ti datumi nisu samo podsetnici iz kulturne i političke istorije. U vremenu u kojem se istorijske lekcije često zaboravljaju, oni ponovo otvaraju pitanje odgovornosti sećanja.
Gojin grafički ciklus „Užasi rata“ u tom smislu prevazilazi okvire svedočanstva o jednom istorijskom događaju. On postaje univerzalna opomena o nasilju, razaranju i tamnim prostorima ljudske prirode. Kako je zapisao Bihalji Merin: „Gojina umetnost otvorila je čovečanstvu nove, unutrašnje prostore. Njegove proročke gravure, poput vizija koje donose snovi, ne znaju za vremenske i prostorne granice, one pripadaju budućim vremenima, ako ona ikada dođu.“
Upravo zato ova izložba nije samo priča o jednom kulturnom radniku i njegovoj vezi sa Španijom. Ona je poziv da se ponovo razmisli o odnosu umetnosti i istorije, o tome šta znači gledati slike koje nas ne smiruju, već bude, uznemiravaju i opominju. Ona govori o potrebi da umetnost ne bude samo estetski predmet, već prostor suočavanja sa svetom.
U okviru pratećeg programa, 15. maja biće organizovano kustosko vođenje kroz oba izložbena prostora. Vođenje u Salonu Oto Bihalji Merin počinje u 17 časova, dok će u Galeriji Instituta Servantes biti održano u 19 časova. Za 18. maj u 18 časova zakazan je razgovor „Heroji solidarnosti: Jugosloveni u Internacionalnim brigadama“, na kojem učestvuju dr Olga Manojlović Pintar i dr Vladan Vukliš, uz moderatorku Senku Latinović.
Izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“ biće otvorena za posetioce do 28. avgusta.
Možda je najveća vrednost ove postavke upravo u tome što nas podseća da kultura nikada ne postoji izvan vremena. Ona nastaje iz susreta sa ljudima, ratovima, knjigama, slikama, strahovima i idealima. Kod Ota Bihalji Merina, Španija je bila sve to zajedno, zemlja umetnosti i zemlje borbe, prostor ličnog sećanja i univerzalne opomene, mesto na kojem se istorija nije samo proučavala, već živela.
Photo credit: Srećko Podvinec, Milinko Stefanović, MNMU
