Otvorena izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“
u Salonu Oto Bihalji Merin
Izložba u Beogradu osvetljava špansku liniju života Ota Bihalji Merina, od susreta sa političkim previranjima tridesetih godina do dubokog proučavanja Gojinog opusa nakon pada frankističkog režima.
Postoje biografije koje se ne mogu ispričati samo hronološki. Njih čine putovanja, susreti, knjige, ratovi, slike, ideje i mesta koja postaju unutrašnje stanice jednog života. Za Ota Bihalji Merina, jedna od takvih stanica bila je Španija, zemlja umetnosti, političke borbe, istorijskog nasilja i stvaralačke pobune.
Upravo tom složenom odnosu posvećena je izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“, otvorena 14. maja u Salonu Oto Bihalji Merin u Beogradu. Postavka osvetljava Bihalji Merinove veze sa ličnostima koje su presudno oblikovale njegove afinitete prema španskoj kulturi, od Servantesa, Velaskesa i Valje Inklana, do Pikasa i Goje.
Kustoskinje izložbe su Senka Latinović i Danica Đorđević Janković.
Na otvaranju, kustoskinja Senka Latinović istakla je da je polazna tačka izložbe bila obimna arhiva Salona Oto Bihalji Merin, čije istraživanje predstavlja lep, ali istovremeno kompleksan i dugotrajan proces.
„Zato pokušavamo da postepeno osvetljavamo jednu po jednu, kako ih je sam Oto Bihalji Merin nazivao, stanicu njegovog života. Ovog puta ta stanica je Španija, a naša ideja za izložbu je podstaknuta i jubilejima, 280 godina od rođenja Fransiska Goje i 90 godina od početka Španskog građanskog rata, što suštinski i jesu dve tačke Bihaljijevog najintenzivnijeg susreta sa Španijom“, rekla je Latinović.
Ta dva jubileja nisu samo istorijski povodi. Oni otvaraju prostor za razmišljanje o tome kako se umetnost i politika susreću u životu jednog intelektualca koji nije pristajao na posmatranje sveta iz sigurne distance. Kod Bihalji Merina, Španija nije bila samo kulturna fascinacija, već prostor dubokog ličnog, umetničkog i političkog suočavanja.
Izložba predstavlja njegove posete Španiji u različitim istorijskim okolnostima, od učešća u Španskom građanskom ratu do kasnijeg proučavanja Gojinog opusa u madridskom muzeju Prado, nakon pada frankističkog režima. Kroz te dve tačke vidi se čitav luk jedne biografije, od mladalačke potrebe za prisustvom u borbi za slobodu do zrelog razumevanja umetnosti kao univerzalne opomene.
Kustoskinja Senka Latinović naglasila je da je taj susret sa Španijom predstavljen dominantno kroz govor u prvom licu, kroz isečke iz intervjua, eseja, knjiga, video i audio zapisa.
„Ne dajte da vas uplaši ova količina teksta, jer je narativ direktan, neposredan, lišen preobimne kustoske interpretacije. Pozivamo vas da odvojite vreme da se izmestite iz hektične svakodnevnice, da prelistate publikacije na izložbi, istražujete, čitate knjige iz Otove biblioteke, da razgovaramo, da na taj način, zajedno, kreiramo mesto koje neguje kritičko mišljenje i stvaranje novih ideja“, poručila je Latinović.
Upravo taj poziv na čitanje, istraživanje i sporije gledanje čini ovu izložbu posebno važnom. Ona ne pokušava da posetiocu ponudi samo gotovu interpretaciju, već ga uvodi u arhiv kao živi prostor. U dokumente, knjige, glasove i tragove jednog života koji se oblikovao kroz neprestani dijalog sa umetnošću, istorijom i političkom odgovornošću.
Na izložbi se, kroz arhivsku građu i prateće materijale, otvara šira slika Bihalji Merinove fascinacije španskom kulturom. Servantes, Velaskes, Valje Inklan, Pikaso i Goja pojavljuju se ne samo kao velika imena evropske umetnosti i književnosti, već kao figure kroz koje je Bihalji Merin promišljao odnos umetnosti, humanizma, pobune i istorijskog nasilja.
Posebno mesto zauzima Fransisko Goja, umetnik čije je delo za Bihalji Merina bilo mnogo više od predmeta istorijskog proučavanja. U Goji je prepoznavao umetnika koji je umeo da vidi najmračnije unutrašnje prostore čoveka i društva, ali i da ih pretvori u slike koje nadilaze vreme u kojem su nastale.
Gojin grafički ciklus „Užasi rata“ prevazilazi okvire svedočanstva o jednom istorijskom događaju i postaje univerzalna opomena. Kako je zapisao Bihalji Merin: „Gojina umetnost otvorila je čovečanstvu nove, unutrašnje prostore. Njegove proročke gravure, poput vizija koje donose snovi, ne znaju za vremenske i prostorne granice, one pripadaju budućim vremenima, ako ona ikada dođu.“
Ta rečenica danas zvuči posebno snažno. U vremenu u kojem se istorijske lekcije često zaboravljaju, Goja i Bihalji Merin zajedno nas podsećaju da umetnost nije samo prostor lepote, već i prostor suočavanja. Sa nasiljem. Sa zabludama. Sa ljudskom sposobnošću da uništava, ali i da svedoči.
Izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“ realizuje se u okviru projekta „Oto Bihalji Merin i Španija“ Muzeja naivne i marginalne umetnosti, čiji je cilj da publici približi ključne tačke španske kulture sagledane kroz život, kretanje i mišljenje Ota Bihalji Merina.
U okviru istog projekta, zamišljenog kao omaž odnosu koji je ovaj jugoslovenski likovni kritičar, pisac i svestrani kulturni radnik uspostavio sa španskom umetnošću i političkom borbom španskog naroda, pored izložbe u Salonu Oto Bihalji Merin otvorena je i izložba „Tumačiti Goju: Bihalji Merinova vizija umetnosti“ u Galeriji Instituta Servantes.
Senka Latinović se na otvaranju zahvalila koleginicama iz Instituta Servantes u Beogradu, Ivani Jovanović Arsić i Klari Barbero Penas, kao i Dariju Oteru Kastru, zameniku ambasadora Španije u Srbiji, na saradnji prilikom realizacije izložbe u Institutu Servantes. Zahvalnost je upućena i kolegama iz Muzeja Jugoslavije, koji su dali važan doprinos izložbi ustupanjem dragocenih grafika Fransiska Goje iz serije „Kaprici“.
U okviru pratećeg programa, 15. maja organizovano je kustosko vođenje kroz oba izložbena prostora, u 17 časova u Salonu Oto Bihalji Merin i u 19 časova u Galeriji Instituta Servantes. Za 18. maj u 18 časova zakazan je razgovor „Heroji solidarnosti: Jugosloveni u Internacionalnim brigadama“, na kojem učestvuju dr Olga Manojlović Pintar i dr Vladan Vukliš, uz moderatorku Senku Latinović.
Izložba „Od Druge španske republike do Fransiska Goje“ otvorena je za posetioce do 28. avgusta.
U njenom središtu nije samo Španija kao geografski i kulturni prostor, već Španija kao iskustvo istorije. Kao mesto na kojem su se za Bihalji Merina ukrstili umetnost, rat, solidarnost, kritička misao i pitanje odgovornosti. Zato ova izložba ne govori samo o prošlosti. Ona nas poziva da ponovo čitamo tragove onih koji su verovali da umetnost mora da vidi dalje od svog vremena, posebno onda kada vreme postane mračno.
Photo credit: Marija Konjikušić
