Istorijski dokumentarci na 19. Beldocsu
Prošlost kao arhiv, opomena i živa materija
Ovogodišnji Beldocs donosi niz dokumentarnih filmova koji kroz arhivske snimke, lična sećanja i savremene autorske pristupe preispituju načine na koje istoriju pamtimo, tumačimo i ponovo čitamo.
Prošlost nikada ne ostaje potpuno mirna. Čak i kada je zaključana u arhivama, fotografijama, dnevnicima, kućnim snimcima ili zvaničnim dokumentima, ona nastavlja da se pomera. Menja se sa svakim novim pogledom, sa svakim novim političkim trenutkom, sa svakim pokušajem da razumemo šta nam se dogodilo i zašto se određene slike ponovo vraćaju.
Upravo taj nemir prošlosti nalazi se u fokusu istorijskih dokumentaraca na 19. Beldocs festivalu, koji okupljaju filmove iz različitih programskih celina, povezane odnosom prema istoriji, sećanju i arhivskoj građi. Ovi filmovi ne koriste arhiv samo kao dokazni materijal, već kao živu materiju, kao prostor u kojem se lično i kolektivno, dokumentovano i rekonstruisano, stvarno i umetnički oblikovano neprestano prepliću.
U dokumentarnom filmu arhiv nije samo ono što je ostalo iza nas. On je ono što tek treba ponovo pročitati.
Film „Pravi Sever“ rediteljke Mišel Stivenson kroz arhivske materijale i svedočenja učesnika rekonstruiše studentske proteste protiv rasizma na Univerzitetu Konkordija u Montrealu 1969. godine. Tada su studenti zauzeli kompjutersku laboratoriju, zahtevajući da se čuje njihov glas. Film otvara širi istorijski i politički kontekst migracija sa Haitija i Kariba ka Kanadi, ali i iskustvo rasizma u društvu koje se predstavljalo kao inkluzivno, dok su obećanja jednakih šansi često ostajala neispunjena.
Kroz lična sećanja, intervjue i arhivske govore aktivista poput Rosie Douglas, film povezuje prošle borbe sa današnjim studentskim i društvenim pokretima. Prema rečima Rumene Bužarovske, reč je o slojevitom i angažovanom dokumentarcu koji ukazuje na kontinuitet borbe za ljudska prava i snagu kolektivne akcije.
Autobiografski hibridni film „Pamćenje“ rediteljke Vladlene Sandu vraća se detinjstvu obeleženom ratom, migracijom i porodičnim lomovima. Nakon razvoda roditelja, šestogodišnja Vladlena seli se sa Krima u Grozni, nesvesna da će odrastati u prostoru zahvaćenom ratom u Čečeniji. Godinama kasnije, autorka kroz poetski i vizuelno stilizovan filmski jezik rekonstruiše fragmente sopstvenog sećanja, istražujući kako nasilje i trauma oblikuju detinjstvo, porodicu i unutrašnji svet.
Film „Nova ’78“, u režiji Arona Bruknera i Rodriga Areisa, vodi publiku u srce njujorške kontrakulture sedamdesetih godina. Izgrađen oko do sada neviđenih arhivskih snimaka sa legendarne Nove konvencije, film beleži trodnevni događaj koji je označio povratak Vilijama S. Barouza u Sjedinjene Države nakon više od dve decenije provedene u Latinskoj Americi, Severnoj Africi, Parizu i Londonu.
Konvencija je okupila ključne figure umetničke i muzičke scene tog vremena, među kojima su Peti Smit, Frenk Zapa, Lori Anderson, Filip Glas, Alen Ginsberg, Merce Kaningem i Džon Kejdž. Kao kulturna vremenska kapsula, film otkriva trenutke iza scene, spontane susrete i sirove nastupe tadašnje downtown scene. Materijal, prvobitno snimljen na 16mm traci od strane Hauarda Bruknera, decenijama je smatran izgubljenim, a njegovo ponovno otkriće vraća u život čitav jedan umetnički trenutak.
„Veliki gazda“ Tomaša Volskog donosi kompleksan arhivski portret Leopolda Trepera, nekadašnjeg oficira Crvene armije i heroja antinacističkog otpora. Kroz kolaž arhivskih snimaka i materijala zaplenjenih francuskim autorima u Poljskoj, film rekonstruiše njegovu sudbinu u kontekstu političkih preokreta i ponovnog jačanja antisemitizma u socijalističkoj Poljskoj sedamdesetih godina. Treper završava u kućnom pritvoru i pod stalnim nadzorom, a film njegovu priču gradi kao napetu špijunsku strukturu koja prerasta u razmišljanje o istorijskim ciklusima progona.
Film „Sa Hasanom u Gazi“ reditelja Kamala Aljafarija zasniva se na otkrivenim MiniDV snimcima iz 2001. godine, koji dokumentuju život u Gazi početkom veka. Ono što počinje kao autorova potraga za bivšim zatvorskim cimerom iz 1989. godine, prerasta u neočekivano putovanje kroz sever i jug Gaze u društvu Hasana, lokalnog vodiča čija sudbina ostaje nepoznata. Kroz spoj lične arhive i dokumentarnog zapisa, film gradi refleksiju o sećanju, gubitku, protoku vremena i prostoru koji je danas u velikoj meri promenjen ili nestao.
Posebno zanimljiv odnos prema istoriji donosi „Plan kontraplan“, film Radua Žudea i Adrijana Čoflanke. Sastavljen isključivo od fotografija, film spaja dva vizuelna narativa. Sa jedne strane su slike koje je sredinom osamdesetih u Rumuniji snimio američki novinar Edvard Serota, beležeći svakodnevicu i život jevrejske zajednice tokom režima Nikolaja Čaušeskua. Sa druge strane su tajno snimljene fotografije koje je o njemu pravila Sekuritatea, obaveštajna služba i tajna policija Narodne Republike Rumunije. Četrdeset godina kasnije, te dve perspektive postavljene su u formu plan kontraplan, otkrivajući apsurd, ironiju i skrivene slojeve kontrolisane stvarnosti.
„Super raj“ Stiva Krikrisa smešten je na Mikonos i kroz bogat arhivski materijal i intervjue prati transformaciju ostrva tokom poslednjih 70 godina. Mikonos se menja od siromašnog i izolovanog mesta posle Drugog svetskog rata, preko slobodnog i inkluzivnog prostora sedamdesetih, do luksuzne i ekskluzivne turističke destinacije. Film kombinuje arhivske snimke, Super 8 rekonstrukcije, snimke dronom, estetiku mobilnih telefona i animirane sekvence, gradeći fragmentisanu, ali živu istoriju ostrva u punoj kontradiktornosti.
Film „Amilkar“ Migela Eka donosi formalno inovativan portret revolucionara Amilkara Kabrala, jedne od ključnih figura antikolonijalne borbe u Africi. Kombinujući arhivski materijal, lične zapise, pesme i elemente imaginarnog dnevnika, film gradi vizuelno snažnu refleksiju o politici, identitetu i borbi za slobodu. Kroz političke spise i privatna pisma, Kabralov unutrašnji glas ponovo se oblikuje, spajajući neobjavljene arhive, portugalske kolonijalne filmske zapise, revolucionarne materijale iz Gvineje i nove snimke na 16mm traci.
„Tačka nestanka“ rediteljke Bani Hohšnudi gradi ličnu i političku refleksiju o Iranu kroz iskustvo egzila, porodične traume i kolektivnog sećanja. Nakon što joj je film o Zelenom pokretu iz 2009. zabranjen, a sama bila primorana da napusti zemlju, rediteljka prekida dugogodišnju porodičnu tišinu o nestalom rođaku, pogubljenom tokom političkih čistki u iranskim zatvorima 1988. godine. Kroz arhivski materijal, lične snimke i dnevničke zapise, film promišlja prostore tišine, potisnutog sećanja, straha i otpora.
Domaći film „Dar zaborava“ Vladimira Paskaljevića istražuje načine na koje se sećanje na Drugi svetski rat u postjugoslovenskom prostoru pretvara u sredstvo političke interpretacije i manipulacije. Film prati kako se istorijske činjenice preoblikuju, relativizuju ili instrumentalizuju u savremenim nacionalnim narativima. Sa posebnim fokusom na Jasenovac, kroz svedočenja preživelih, istoričara i javnih ličnosti, film postavlja pitanje kako su definisane uloge četnika, ustaša i partizana, i kako se njihovo tumačenje menjalo od kraja rata do danas.
Film „Slobodni grad Kristijanija“ Karla Frisa Forkhamera posvećen je jednoj od najpoznatijih autonomnih zajednica u Evropi. Vraća nas u 1971. godinu, kada su stotine mladih okupirale napuštene vojne kasarne u Kopenhagenu i uspostavile Kristijaniju kao radikalni eksperiment slobode, zajedništva i alternativnog društvenog uređenja. Od idealizma prvih doseljenika i hipi pokreta, preko unutrašnjih konflikata, organizovanog kriminala i borbe za Pusher Street, do stalnog pritiska države i policije, film sa ljubavlju i humorom priča priču o mestu koje i dalje vodi borbu da ostane autentično i svoje.
Beldocs se održava od 20. do 26. maja u Beogradu. Aktuelnosti tokom festivala publika može pratiti putem zvaničnih Instagram i Facebook stranica, dok su ulaznice za projekcije dostupne na sajtu festivala. Programsku knjižicu sa satnicama i svim informacijama moguće je preuzeti putem zvaničnih festivalskih kanala.
Osnovan 2008. godine, Beldocs je danas jedan od vodećih međunarodnih festivala dokumentarnog filma u regionu. Tokom sedam dana, na više lokacija u Beogradu, festival donosi više od 100 premijernih filmova kroz brojne programske celine, dodeljuje nagrade za najbolja ostvarenja i kroz Beldocs Industry platformu podržava razvoj novih dokumentarnih projekata.
Istorijski dokumentarci ovogodišnjeg Beldocsa podsećaju da prošlost nije zaključana priča. Ona se vraća kroz arhive, kroz tela onih koji se sećaju, kroz fotografije, pisma, kućne snimke, izgubljene materijale i tišine koje tek treba otvoriti. Ovi filmovi ne pitaju samo šta se dogodilo. Oni pitaju ko danas ima pravo da tumači prošlost, šta se briše, šta se vraća i kako slike koje smo nasledili oblikuju svet u kojem živimo sada.
Photo credit: Promo
